Tổ chức lại không gian công cộng từ góc nhìn quy hoạch
Bốn nguyên tắc cho chiến lược vỉa hè. Một chiến lược vỉa hè bền vững trước hết phải bắt đầu từ những nguyên tắc quản trị rõ ràng. Nguyên tắc thứ nhất là lấy người đi bộ làm trung tâm. Vỉa hè trước hết phải bảo đảm an toàn, thông suốt và khả năng tiếp cận cho mọi nhóm dân cư, đặc biệt là trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật. Nguyên tắc thứ hai là thừa nhận tính đa chức năng của vỉa hè. Trong một đô thị có mật độ kinh tế phi chính thức cao như TPHCM, việc phủ nhận hoàn toàn chức năng sinh kế của vỉa hè là không phù hợp với thực tế. Thay vì cấm đoán tuyệt đối, quy hoạch cần tổ chức và điều phối.
Nguyên tắc thứ ba là quản lý bằng thiết kế không gian thay vì quản lý bằng chiến dịch hành chính. Khi cấu trúc vật lý được thiết kế rõ ràng, hành vi sử dụng không gian sẽ tự điều chỉnh theo thiết kế đó. Nguyên tắc thứ tư là tích hợp trong tổng thể quy hoạch đô thị. Quy hoạch vỉa hè không thể tách rời quy hoạch giao thông, kinh tế đô thị và chính sách an sinh.
Công an TPHCM xử lý vỉa hè lấn chiếm
Phân loại vỉa hè theo chức năng
Một trong những bước quan trọng của chiến lược là phân loại hệ thống vỉa hè toàn Thành phố. Không thể áp dụng một quy định chung cho toàn bộ mạng lưới vỉa hè. Việc tổ chức sử dụng phải dựa trên các tiêu chí như bề rộng, mật độ người đi bộ và tính chất khu vực. Theo đó, các tuyến vỉa hè có thể được chia thành ba nhóm chính:
· Nhóm ưu tiên tuyệt đối cho người đi bộ: thường là các tuyến hẹp, khu vực gần trường học, bệnh viện hoặc cơ quan hành chính.
· Nhóm cho phép hoạt động kinh tế vi mô có kiểm soát, nhưng vẫn bảo đảm lối đi tối thiểu.
· Nhóm vỉa hè rộng tại khu thương mại - dịch vụ, có thể tổ chức như không gian đa chức năng với thiết kế chuẩn hóa.
Việc phân loại này cần được thể hiện thành bản đồ quy hoạch vỉa hè toàn Thành phố và tích hợp vào hệ thống quy hoạch đô thị.
Tổ chức vỉa hè theo khung thời gian
Ngoài phân loại theo không gian, chiến lược cũng cần linh hoạt theo thời gian sử dụng. Nhu cầu sử dụng vỉa hè thay đổi theo nhịp sinh hoạt đô thị. Trong giờ cao điểm giao thông, vỉa hè cần ưu tiên tuyệt đối cho đi bộ và an toàn. Trong giờ hành chính, một số tuyến có thể cho phép hoạt động kinh tế nhẹ. Buổi tối, những khu vực đủ điều kiện có thể chuyển sang mô hình kinh tế đêm có kiểm soát. Khi không gian được tổ chức theo khung giờ, xung đột giữa giao thông và sinh kế sẽ giảm đáng kể.
Hạ tầng và cơ chế kinh tế minh bạch
Quản lý vỉa hè bền vững đòi hỏi đầu tư hạ tầng tương ứng. Các tuyến vỉa hè cần được thiết kế với lối đi tối thiểu rõ ràng, vị trí kinh doanh cố định, hệ thống chiếu sáng, thu gom rác và điểm giao nhận hàng hóa phù hợp. Song song đó là cơ chế cấp phép và thu phí minh bạch. Phí sử dụng vỉa hè cần được xác định theo vị trí, thời gian và chức năng sử dụng, và nguồn thu phải được tái đầu tư trở lại cho duy tu, vệ sinh và an toàn. Khi người sử dụng không gian được công nhận hợp pháp và có nghĩa vụ tài chính rõ ràng, trách nhiệm tuân thủ sẽ cao hơn.
Việc đào bới vỉa hè thiếu đồng bộ gây cản trở giao thông và ô nhiễm môi trường
Gắn với tổ chức giao thông đô thị
Quy hoạch vỉa hè cũng cần gắn với tổ chức giao thông tổng thể. Các điểm dừng đỗ, khu giao nhận hàng hóa, tuyến ưu tiên đi bộ và hệ thống vận tải công cộng phải được bố trí đồng bộ. Nếu không giải quyết các xung đột giao thông này, việc quản lý vỉa hè sẽ luôn bị phá vỡ bởi nhu cầu dừng, đỗ và giao hàng tự phát.
Trao quyền quy hoạch vi mô cho phường
Một chiến lược hiệu quả không thể chỉ dừng ở cấp Thành phố. Vỉa hè là lớp không gian gần dân nhất và biến động theo từng khu phố. Vì vậy, phường cần được trao quyền tổ chức quy hoạch vi mô, trong khung nguyên tắc chung của Thành phố. Theo mô hình này, Thành phố ban hành khung tiêu chuẩn và nguyên tắc phân loại. Phường xây dựng đề án tổ chức sử dụng vỉa hè trên địa bàn; tiến hành khảo sát thực tế từng tuyến phố, lập bản đồ chức năng và trình TP phê duyệt. Việc khảo sát cần bao gồm bề rộng vỉa hè, lưu lượng người đi bộ, điểm xung đột giao thông, loại hình kinh doanh và nhu cầu của cư dân.
Tổ chức vỉa hè thành hệ thống không gian
Thay vì quản lý từng tuyến phố rời rạc, vỉa hè cần được tổ chức thành các cụm chức năng liên hoàn. Trong phạm vi một phường, có thể hình thành các cụm ẩm thực buổi sáng, tuyến dịch vụ tiện ích, không gian sinh hoạt cộng đồng hoặc tuyến đi bộ cảnh quan. Khi chức năng được phân bổ có chủ đích, vỉa hè không còn là nơi kinh doanh phân tán mà trở thành một cấu trúc kinh tế vi mô có tổ chức, đồng thời giúp công tác vệ sinh và an ninh được quản lý hiệu quả hơn.
Tái đầu tư để tạo sự đồng thuận
Nguồn thu từ sử dụng vỉa hè cần được tái đầu tư trở lại cho hạ tầng địa phương. Phường có thể sử dụng nguồn này để cải tạo mặt lát, cải thiện thoát nước, lắp đặt chiếu sáng, bố trí thùng rác và thiết kế quầy hàng chuẩn hóa. Khi người sử dụng không gian thấy rõ lợi ích trực tiếp từ việc tái đầu tư, ý thức tuân thủ sẽ cao hơn và mối quan hệ giữa chính quyền với cư dân cũng chuyển từ kiểm soát sang hợp tác.
Vỉa hè - không gian văn hóa đô thị
Quan trọng hơn, vỉa hè cần được nhìn nhận như một không gian văn hóa - xã hội. Các phường có thể tổ chức phố đi bộ cuối tuần, không gian nghệ thuật đường phố, hội chợ cộng đồng hoặc các hoạt động văn hóa gắn với đặc trưng khu vực. Khi được tổ chức bài bản, vỉa hè không chỉ là nơi giao thương mà còn trở thành tài sản chung của cộng đồng.
Tích hợp vào quy hoạch đô thị
Theo quy định của Luật Quy hoạch và Luật Quy hoạch đô thị, các nội dung về hạ tầng kỹ thuật và không gian công cộng hoàn toàn có thể tích hợp vào quy hoạch chung, quy hoạch phân khu và thiết kế đô thị. Do đó, bản đồ phân loại và tổ chức sử dụng vỉa hè không cần trở thành một loại quy hoạch độc lập, mà có thể được xem như một lớp dữ liệu chuyên đề trong hệ thống quy hoạch đô thị. Điều quan trọng là chuẩn hóa nội dung kỹ thuật và đưa vào hồ sơ quy hoạch chính thức.
Từ trật tự đô thị đến chiến lược phát triển
Hành lang pháp lý cho quản lý vỉa hè trên thực tế đã tồn tại. Điều còn thiếu là sự kết nối các công cụ pháp lý thành một cấu trúc quản trị đồng bộ: phân loại rõ chức năng, cấp phép minh bạch, phân cấp thực thi hợp lý và tích hợp dữ liệu vào hệ thống quy hoạch đô thị. Khi những yếu tố này được thiết lập đầy đủ, vỉa hè sẽ không còn là điểm nóng cần xử lý theo từng đợt, mà trở thành một tài sản công được quản trị ổn định và khai thác bền vững trong cấu trúc phát triển của TPHCM.
(CATP) Vỉa hè tại Thành phố Hồ Chí Minh vừa là lối đi của người dân, vừa là không gian mưu sinh của hàng trăm nghìn lao động, đồng thời là một phần văn hóa đường phố đặc trưng của đô thị. Tuy nhiên, cách quản lý nhiều năm qua chủ yếu vẫn xoay quanh các chiến dịch lập lại trật tự ngắn hạn. Căn nguyên của vấn đề nằm ở chỗ Thành phố chưa có một chiến lược quy hoạch và quản trị vỉa hè mang tính hệ thống.